Bygdefolk

Dette er historia om dei som har tru på bygda, dei som får til ting og dei som nektar å gi opp.

Kapittel 1:
Øyfolket

Arnfinn Flem i Øyrådet og Terje Austnes mimrar om då dei var unge og førsteklassene på skulen var større på Skuløy/Flemsøy. Foto: Alexander Worren

Arnfinn Flem i Øyrådet og Terje Austnes mimrar om då dei var unge og førsteklassene på skulen var større på Skuløy/Flemsøy. Foto: Alexander Worren

Dei ligg der på kvart nes, øy og odde. Sunnmørsbygdene.

Nesten på trass verkar det som, når bygdene slynger seg i dalsider og held stand mot sentraliseringskreftene. Ofte ligg dei minst ein ferjetur unna noko ein kan kalle eit bysentrum.

Der er ho altså. Sunnmørsbygda. Ho treng ikkje medkjensle. Slikt høyrer berre heime i gravferder, og ho er ikkje døyande.

Framtida

Vel 500 sjeler har gjort Skuløy/Flemsøy til sin heim. Her har øyfolket i svært lang tid drøymd om fastlandssamband, men Nordøyvegen har latt vente på seg.

Øyfolket har ikkje tid til å vente på at tilfeldigheitene skal ta styring over framtida deira. Dei vil sjølv halde roret på skuta, men dei fryktar ikkje det som kjem.

- Framtida kjem uansett. Vi vil vere med å påverke korleis den blir, og barna er framtida. Utan dei kollapsar samfunnet til slutt.

Arnfinn Flem, Øyrådet for Skuløy/Flemsøy

Gløym Robinson-ekspedisjonen. Gløym eldrerådet i frikyrkjene. Her skal ingen ut og trua på frelse er kun ei som kjem gjennom hardt arbeid. Men først, la oss helse på framtida.

Barna

Juli har vore kaldare enn vanleg. Minna om fjorårets syden-stemning er blitt berre det, minne om ei svunnen tid. Men i sjøen utanfor Gunnabuda er neste generasjon travelt opptatt med å skape nye minner.

– Så varmt er det sjeldan det er. Då må vi bade, seier Bente Lise Austnes Otterlei.

I det vesle øysamfunnet har den store etterkrigsgenerasjonen blitt besteforeldre, og det blir stadig færre barn i barnehagen. Snart flyttar problemet seg til barneskulen.

– I sommar har vi spist is, plukka jordbær, bada og leika med spylarslangar, fortel Line.

– Og vi har hatt vasskrig, roper Bente Lise stolt.

– Kven er det som vinn den då?

– Eg, seier Bente Lise sjølvsikkert.

– Neeei, det er meg, protesterer Line Flem.

Framtidstru

På stranda står mora til tvillingane Line og Jenny Flem.

– Folk er utruleg hjelpsomme om du treng barnepass, det er gode skular og trygt å vekse opp. Ein må blomstre både på jobb og i fritida for å trivst, men først og fremst trur eg vi må skape arbeidsplassar for å få folk til øya, seier Reidunn Rogne Flem.

Etter eit folkemøte i januar meldte 50 personar seg til det nyoppretta Øyrådet for Skuløy/Flemsøy. Dei har allereie greia ut tomtealternativ, laga nett- og facebookside, og utbetra uteområde for å auke trivselen.

Målet er å skape ei betre bygd og marknadsføre den.

Den store draumen om fastlandssamband skal ikkje bli ei sovepute.

– Vi kan ikkje tru moglegheitene kjem automatisk når vegen endeleg er her. Dei må vi skape sjølv.

Birgit Oline Kjerstad, Øyrådet for Skuløy/Flemsøy

Øyrådet har fått 225.000 kroner til «bygdemobilisering». Fylkesmannen, statens forlenga arm i Møre og Romsdal, gir slike midlar til frivillige lag og organisasjonar som skal jobbe med næringsutvikling, trivsel og busetjing.

For å lykkast treng ein eldsjeler, god organisering, partnarar i kommunen og nokre konkrete prosjekt ein raskt kan få sjå resultat av som viser folk at det går an å få til ting i bygda, meiner fagkoordinator Synnøve Valle hos Fylkesmannen.

– Bygdeutvikling tek tid, og ein ser gjerne ikkje resultata før etter fem eller ti år. Hårete ambisjonar er bra, men ein må ha is i magen, seier Valle.

Fordi dugnad er det berande prinsippet håper ein å få gjort mykje for lite. Frå 2010 til 2014 har Fylkesmannen løyvd 2,7 millioner kroner til ulike bygdemobiliseringsprosjekt.

Pengar og organisering er ikkje den viktigaste ingrediensen for suksess, men bygdefolket sjølv.

– Det viktigaste for å lykkast er at heile bygda blir invitert og mobilisert, slik at alle som vil bidra får moglegheit til det, seier Valle.

Nedskjeringar

På kaikanten på Rogne mimrar Arnfinn Flem og Terje Austnes om gamledagar. Den gongen då førsteklassene på skulen var mykje større og pilene for folketalet peika oppover.

– Problemet når ein skal ha barnefamiliar hit, er jo at både kvinna og mannen treng arbeid. Ofte må den eine pendle. Vi treng fleire arbeidsplassar, og særleg for kvinner, trur Austnes.

For Øyrådet har dei siste nedskjeringane i hjørnesteinsbedrifta Rolls-Royce på Longva vore ein vekkjar.

- Vi treng fleire bein å stå på, og helst vil vi ha fleire gründarar.

Mette Krogsæter, Øyrådet for Skuløy/Flemsøy

I bygda har alt, frå å fokusere på det maritime til å starte hjortefarm, vore lansert som ideear.

– Vi må gi rom for nokre ville ideear også. Om ein er heldig kan dei utvikle seg til å bli suksesshistorier, seier Knut Flem.

Øyrådet for Skuløy/Flemsøy vil stanse fallet i barnetalet. Arnfinn Flem (trivselsgruppa), Tanja Otterlei (informasjon), Knut Flem (økonomi), Lidvar Rogne (leiar), Birgit Oline Kjerstad (næring), Mette Krogsæter (tilflytting). Leiaren for bustadgruppa var ikkje tilstades. Video: Alexander Worren

Butikken

På lang sikt vil dei sikre grunnlaget for å ha ein eigen skule, barnehage og butikk i bygdesamfunnet. I det som har vore Norges nest eldste samvirkelag har Janne Flem styrt i 17 år.

Gjennom jobben har ho møtt dei fleste i grendene på øya.

– Eg jobbar ikkje her fordi eg må, men fordi eg synest det er gøy. I jobben min møter eg utruleg mykje kjekke folk, seier ho.

Arnfinn Flem er stolt av det etterfølgjaren hans har fått til.

– Janne er utruleg dyktig. Men det kan vere tøft å drive butikk her ute, seier han.

Arnfinn Flem og Janne Flem har til saman vore styrarar i 39 år ved det som har vore Norges nest eldste samvirkelag. Foto: Alexander Worren

Arnfinn Flem og Janne Flem har til saman vore styrarar i 39 år ved det som har vore Norges nest eldste samvirkelag. Foto: Alexander Worren

Nytt blod

Ewa Piasecila frå Polen har budd på Skuløy/Flemsøy i sju år saman med ektemann og to born. Ho er blant dei Øyrådet vil ha fleire av til øya.

– Ei av venninnene mine her kom frå ein storby i Polen, men ho flytta heim etter eitt år. Sjølv kjem eg frå ein småby. Familien min trivst godt, og vi vil bli verande her lenge, seier ho.

For Mette Krogsæter i Øyrådet er edruskap med måla viktig.

– Ein kan leve gode og fullverdige liv her ute. Vi kan ikkje lokke til oss dei mest urbane som går på kafe kvar dag, men vi har flott natur, trygge oppvekstvilkår og eit svært rikt teater- og kulturliv, seier Krogsæter.

Både Ewa og mannen jobbar, men ho er også ein aktiv fotograf på fritida. Slik får ho vist fram øya si på nett.

Dei to gutane hennar har blitt 11 og 9 år. Etter sju år på Skuløy/Flemsøy er ho ikkje sikker på om dei er mest polske eller om dei er blitt bygdefolk.

– Heime snakkar vi polsk, men i kvardagslivet går det i norsk. Når dei blir vaksne må dei sjølv bestemme om dei blir verande her ute på øya, seier Piasecila.

Kapittel 2:
Tilflyttarane

Galleristen Hugo Opdal har budd i Flø i over 15 år. Foto: June R. Johansen

Galleristen Hugo Opdal har budd i Flø i over 15 år. Foto: June R. Johansen

Ei av dei minste og mest kjente bygdene på Sunnmøre er Flø.

Flø er på alle måtar spesiell i både sunnmørsk og norsk samanheng. Den har sitt eige galleri, festival og kunst i verdsklasse, men også ei samling byfolk på bygda.

Frå 2000-tallet fekk Flø ein stor tilvekst av relativt urbane tilflyttarar.

Av dei bygdene som får ta i mot dei vidgjetne «tilflyttarane» er det få som klarer å halde på dei. Men på Flø blir dei verande.

– Du klarer ikkje å seie nei til Flø. Sjå på naturen vi har her, seier Opdal mens han peiker ut vindauget.

Men blir han sjølv verande?

– Eg er veldig impulsiv. Det tok ein dag frå mitt første møte med Flø til vi reserverte tomt. Eg kan derfor aldri seie sikkert kva eg gjer i framtida, men eg stortrivst her på Flø, seier han.

Få blir i bygda

Bygdesosiolog Bjørn Egil Flø fortel at få bygder klarer å halde på dei tilflyttarane utan tilknytning som kjem frå byen.

– Dei aller fleste flyttar tilbake i byen. Mange bur så lenge at dei ikkje lenger har bu- og driveplikt på småbruket sitt, og gjer det om til feriebustad.

Bjørn Egil Flø, forskar ved Norsk Institutt for bioøkonomi (Nibio)

Slike tilflyttarar blir kalla kontraurbane, og dei søkjer seg tilbake til det rurale frå byane. Mange europeiske land har hatt ein sterk kontraurban straum, der folk flyttar til bygdene. I Storbritannia flyttar folk ut til dei små marknadsbyane, og blir.

– Ifølge SSB har vi ikkje hatt ei slik utvikling i Norge, seier Flø.

Integrering

For tilflyttarane Andre Klevberg og Åse Stenvåg har det vore viktig å verte ein del av den bygda ein flyttar til.

– Ein må stille opp på dugnad og jobbe for å bli ein del av lokalsamfunnet. Som tilflyttar må du godta den bygda du kjem til. Ein kan ikkje klage på at bonden driv jorda, med gjødsling og traktorkøyring, seier Klevberg.

For Lillian Flø var dei nye som kom til bygda viktig for at ho også kom tilbake til heimbygda.

– Alle som budde på Flø var klar over at vi trengde fornying. Det var veldig få barn i bygda. Då eg bestemte meg for å flytte tilbake var det viktig at det skjedde noko heime, seier Flø.

Hyttekultur

Ein årsak til at bygdene slit med å halde på urbane tilflyttarar kan vere den norske hyttekulturen.

– Vi har så god tilgang til det rurale gjennom hytter at ein ikkje må flytte til bygda for å oppleve fridomen. Det kan vere ein hemsko, seier Bjørn Egil Flø.

Ifølge han har kvar av oss i gjennomsnitt tilgang til 2,3 hytter. Nokre av desse er gjennom jobb, andre er private.

For Hugo Opdal har Flø vore ei kjærleikshistorie til ein «blindveg i Ulstein kommune». Video: June R. Johansen

Barnerikdom

På Flø har bygda gått mot straumen. Her er det både nybygg og gamle restaurerte hus fulle av barnefamiliar.

– Eg trur det må vere fleire barn i bygda no enn det har vore på rundt 25 år, seier Hugo Opdal.

Då han flytta til bygda hadde bygdefolket dugnad for å legge golv i huset hans, medan han framleis budde og jobba i Oslo.

For Lillian Flø skjedde det noko ekstra med samhaldet i bygda på «Go with the Flø»-festivalen.

– Alle bidrog med eitt eller anna og folk møttest. Det var heilt spesielt, fortel Flø.

– Vi er vanlige folk i bygda. Vi sit ikkje alle i fjøra og grillar pølse kvar dag.

Hugo Opdal

Flø er likevel ei heilt vanleg bygd. Sjølv med byfolket.

Må selje

Hugo Opdal ser på seg sjølv som ein «kunstmisjonær». Han vil bringe store kunstnarar ut til vanlege folk.

– Eg lever av å selje kunsten. Bjarne Melgaard er rekna som den største kunstnaren vår sidan Edvard Munch, og han har måla desse verka spesielt til Flø, seier han.

For over 400.000 kroner kan ein sikre seg det dyraste verket.

– Det er ikkje berre rikfolk som kjøper slike måleri. Vi hadde eit heilt vanleg eldre par som brukte sparepengar på å kjøpe eit måleri som arv, og no går det på rundgang i familien.

Kapittel 3:
Slektsgarden

I 2006 sto det ei gammal grindløe her. Ni år seinare er den borte, men det måtte eit ekstremvêr til for å overbevise forvaltninga. Foto: June R. Johansen

I 2006 sto det ei gammal grindløe her. Ni år seinare er den borte, men det måtte eit ekstremvêr til for å overbevise forvaltninga. Foto: June R. Johansen

Etter skule i Steinkjer bestemde Lillian Flø seg om å flytte tilbake til Flø for å ta over farsgarden.

Ute på eitt av jorda stod det ei gammal grindløe tilpassa drift med hest og kjerre.

Den var ikkje brukt til drift sidan 1968.

At det i 2006 skulle bli eit problem å få rive løa trudde ho ikkje. Der tok ho grundig feil.

Fekk nei

I avslagsbrevet frå Ulstein kommune var det lagt ved ei tilråding frå Fylkeskonservatoren om at løa burde stå.

– I brevet stod det at «[n]ordmenn verdset dei kvite, tette og kronglete greske byane på øyane der». «Aidensfield ... sel stort i turismesamanheng i Storbritannia, og sjølv kalde Svalbard er ein stor attraksjon». «Fløstranda er ein slik stad».

Lillian Flø

– Då eg las det reiv eg meg i håret og blei heilt fortvila. Eg trudde alle ville vere takknemlege då eg bestemte meg for å drive matproduksjonen, men då følte eg det ikkje blei sett på som viktig nok, seier ho.

Til Union

Løa var verken eit automatisk freda kulturminne, spesielt interessant bygningsteknisk eller unik.

I sunnmørsbygdene står mange slike løer, ifølge forskaren Bjørn Egil Flø.

Han er onkelen til Lillian Flø.

– Eg trur eg spurte han om dei inne på fylket hadde røyka lestane sine. Akkurat då var eg veldig frustrert, fortel Lillian.

Då ho sjekka med ein snikkar ville det koste 300.000 kroner å stoppe forfallet på løa. For å bruke den til noko måtte ho leggje til minst ein million kroner.

– For meg var desse ideane om løa mi ein fantasi. All ære til dei som vil drive med slikt, men eg ville ikkje koke såpe eller stille meg i bunad til utstilling.

Etter å ha sett ut annonsar i lokalavisene fekk ho napp. Hotel Union Øye ville flytte løa til seg.

Men forvaltninga ville helst at løa skulle vere i Flø og prosessen tok tid. Då ho fekk ja hadde hotellet funne ei anna løysing.

Råd frå onkel

Ingen kunne tvinge Lillian til å pusse opp løa. Onkelen gav ho derfor eit råd: «ein av dykk må gi seg til slutt».

Etter vinterstormen Dagmar i 2011 låg løa spreidd utover jordet. Då fekk ho lov å rive resten.

Vekkar

For onkel og bygdeforskar Bjørn Egil Flø vart det ein vekkar. I ettertid trur Flø at han og kollegaene hans gløymde å høyre på kva bygdefolket sjølv ville då dei skulle utvikle Bygde-Norge.

I dag ser han tilbake på ei konflikt mellom eit romantisert ideal om bygda, og realiteten i bygdene.

Flø meiner forvaltninga og bygdeforskarane hadde gløymd det aller viktigaste elementet i bygdepolitikken: «bygdefolket».

Topptungt

Fylke og kommunar satsa på nisjenæringar, reiseliv og på å lokke byfolk til bygdene.

– På slutten av 90-talet og 2000-talet var bygdepolitikken altfor einspora. Måten vi tenkte på og slik støtteordningane var forma ut blei det ei topptung styring av utviklinga. I for liten grad tok vi utgangspunkt i kva idear folk sjølv hadde for korleis dei ville skape ting på bygda, seier Bjørn Egil Flø.

Oppdrett

Livskraft i bygdene er viktig for fleire enn bygdefolket.

– I dag er vi verdsleiande på lakseoppdrett, men det hadde vi aldri vore om det ikkje var for alle småentreprenørane langs kysten på 50-talet, seier Flø.

Berre ei spreidd busetting lar oss utnytte dei ressursane det langstrakte Norge har å by på.

– Norge har ein unik næringsstruktur. Framtida for norsk næringspolitikk kviler tungt på busettingsspørsmålet, seier han.

Løa som skulle gjere Flø til Aidensfield og kulturkrasjen med bygdefolket var ein vekkar for forskaren Bjørn Egil Flø. Han har skrive om løa i eit sosiologisk tidsskrift, ein kronikk i Morgenbladet og NRK Ekko laga sak tidlegare i år. Video: June R. Johansen

Breiare politikk

Flø meiner omgrepet «kommodifisering» er grunnleggjande for å forstå korleis det romantiserte idealet om bygda slår ut i næringspolitikk.

Ein gong i tida var ei gulrot berre det, ein type mat. Så blei den ei matvare då vi tok den til marknaden. Når folk i dag sjølv vil ta opp gulrøter eller vite kor den kjem frå, så har den utvikla seg til å bli ein representasjon.

Ifølgje Flø kjøper ein ikkje berre gulrota, men ein ide om mat og bygdelivet som ein kan fortelje om rundt kjøkkenborda.
Eit eksempel på at bygder kan utnytte ei slik utvikling og romantisering er fisketurisme.

– Ein torsk har fått utruleg meirverdi når turistar brukar store pengar på å ta den sjølv. Slike ressursar og denne type næringar må bygdene fortsette å utnytte, men ein må sørge for at det tradisjonelle torskefisket også har ei rolle og blir prioritert når ein fordeler kaiplassar eller planlegg framtidsbygdene.

Nye vegar

Flø har observert eit taktskifte i norsk bygdepolitikk dei to siste åra.

– Tidlegare har eg høyrd kollegaer hovere over frisørar, for eksempel. «Alle kan ikkje leve av å klippe håret til kvarandre». Men det er også eit ærleg arbeid.

Bjørn Egil Flø

– For at bygdene skal overleve er det avgjerande å skape arbeidsplassar. Nokre har klart å skape pengar på reiseliv, men mange har med dei same ressursane og planane mislykkast.

– Om folk vil starte ein bilverkstad eller drive aktiv mjølkeproduksjon bør dei offentlege ordningane vere opne for dette, på same måte som om det var småskalabruk eller for turisme, seier han.

– Der har eg sett ei haldningsendring i både bygdeforskinga og forvaltninga. Frå så seint som 2013 og 2014 har vi sett at ein bør tenkje annleis, seier Flø.

Kapittel 4:
Innvandrarane

Det vart andre bollar med hollandsk bakar.

Vincent og Esther Ekkelenkamp er to av fleire hundre som har bytta ut Nederland med Nordvestlandet.

– Kva seier de om å flytte til Norge, spurte Vincent og Esther dei to borna sine.

– Jaaaaa! Kan vi dra med ein gong, svarte dei to.

Dei gjorde dermed som fleire tusen andre nederlendarar har gjort dei siste ti åra.

Bygda

Svært mange av dei har slått seg ned på bygda. For det var dette dei var på jakt etter: meir plass og mindre stress.

– Vi hadde vore i Norge fleire gonger på ferie, så vi visste litt om korleis det var her. Rett nok hadde vi ikkje vore på Stranda, men vi hadde besøkt Geiranger, fortel Vincent Ekkelenkamp.

I januar 2013 kom familien flyttande til Stranda frå byen Zwolle, som ligg ein og ein halv time frå Amsterdam.

Trongt

– Nederland er på størrelse med Sunnmøre, men har over 16 millionar innbyggarar. Så det er mykje folk og lite plass, fortel Vincent (44) og kona Esther (41).

Vi sit i kafeteriadelen av bakeriet på Stranda. Esther må heile tida springe til og frå disken, for det kjem stadig kundar innom som skal kjøpe brød og andre bakarvarer.

Gjennom firmaet Placement AS fekk dei vite at det stod ledig eit bakeri på Stranda. Det passa bra for Vincent, som er utdanna bakar.

– Vi var på jakt etter eit bakeri. For eg meiner det er best å drive med det ein kan, og ikkje starte opp med noko heilt nytt som ein kanskje ikkje meistrar heilt.

Vincent Ekkelenkamp

Då familien for to år sidan selde huset i Zwolle og flytta nordover, var det ei endeleg avgjerd.

– Samtidig sa vi at dersom borna ikkje liker seg her, så dreg vi heim att, legg Vincent til.

Nye vener

Men dei treng ikkje å finne fram igjen flyttekassene. Sonen Joey på 13 er innom bakeriet, og slår fast at han vil bu i Norge. Han vil ikkje tilbake til Nederland – ikkje anna enn på ferie.

– Eg har fått meg mange nye vener her og har ikkje hatt problem med å lære norsk, seier Joey.

På fritida fiskar han mykje i nærområdet, medan søstera Amber på ti spelar fotball og driv med riding.

– I dag leiger vi både bakeriet og huset vi bur i. Men vi snakkar om å kjøpe begge deler når økonomien blir betre, fortel Esther.

Og ifølge paret går det stadig betre no, etter ein tøff start.

Nattarbeid

Dei står på begge i den vesle bedrifta, i tillegg til at dei leiger inn hjelp. For å få ferske bakarvarer om morgonen, må Vincent arbeide store delar av natta.

– Kva saknar de frå Nederland?

– Ikkje noko. Vi har det bra her, går turar på fjellet, fiskar og går på ski. Og det er ikkje lange vegen til familien i Nederland. Det går jo direktefly frå Vigra til Amsterdam.

– Kva med vêret?

– Det er ganske likt. Men det er ikkje snø i Nederland – og så er det nok litt betre vêr der om sommaren.

– Kva med matvanane?

– I byrjinga hadde vi berre norske produkt i butikken. Men mange spurte etter nederlandske produkt også. Så no har vi begge deler. Mellom anna byr vi på nederlandske bollar, som er utan sukker. Og så har vi nederlandske kaker og brød. Også dei nederlandske brøda er utan sukker, fortel Esther.

Paret har kontakt med andre nederlandske familiar på Sunnmøre.

– Mellom anna hender det at vi dreg til Harry Klein Hulse på Ørskogfjellet og et søndagsmiddag på kafeen hans. Då har vi med oss brød til han.

Nye liv

Gerrit Rietman (53) såg at mange nederlendarar ønska seg til Norge, og at norske bygder trengde arbeidskraft og innbyggarar.

– Det gjorde at eg i 2003 starta bedrifta Placement, fortel Rietman.

Placement, med base i Stordal, starta opp med tilflyttarprosjekt i heile Norge, på oppdrag frå kommunar, lokalsamfunn og regionar.

Dei fekk ganske raskt mange frå Nederland, Belgia og Tyskland til å slå seg ned i Norge.

– Det er snakk om eit par tusen personar. Berre i Møre og Romsdal dreier det seg om 3–400 nederlendarar, fortel Gerrit Rietman.

Finanskrise

Toppåret så langt var 2007, då rundt 1.000 nederlendarar flytta til Norge. Etter finanskrisen har straumen frå Nederland blitt mindre.

– I snitt har det på landsplan årleg vore snakk om 250–300 nederlendarar. Dei siste åra er det blitt færre, på grunn av færre prosjekt. Ei stund var vi fem-seks tilsette i Placement. No er det berre eg og kona som driv på med dette på deltid.

– Kvifor vil nederlendarane til norske bygder?

– Dei vil ha meir plass og betre livskvalitet. Og dei er på jakt etter eit trygt samfunn for seg og borna sine, svarer Gerrit Rietman, som sjølv kjem frå Nederland.

Tal frå 2013-rapporten «Livs­stilsmigrasjon», viser at sidan 1999 har rundt 20 norske kommunar hatt ei innvandring frå Nederland som svarar til minst ein prosent av folketalet, skriv Placement på heimesida si.

Rapporten fortel også at nederlendarar er driftige gründerar. For så mange som 40 prosent av dei startar eigne bedrifter i Norge.

Lett

Overgangen til sunnmørsk bygdeliv har vore lett, meiner dei Vincent og Esther Ekkelenkamp. Familien flytta frå ein by med om lag 120.000 innbyggarar, til ein kommune med berre rundt 4.500 innbyggarar.

– Vi finn som oftast det vi treng her, og då handlar vi her. For eg tenkjer at om eg handlar i butikkar på Stranda, så handlar forhåpentlegvis også dei hos oss, seier Vincent.

Kapittel 5:
Lokomotivet

På Søre Sunnmøre ligg det ei lita bygd med utsikt til Stad og storhavet, men Hakallestranda er ikkje heilt som andre sunnmørsbygder.

Nyleg vart det opna motebutikk i ei ferje med det siste frå Paris. Unge flyttar til og byggjer seg hus, medan bygda har spleisa på gatelys.

Dette er historia om ei kommune som har slite med fråflytting og eldsjeler som skaper liv i bygda. Det er òg ei historie om at det kan snu.

Møtt med latter

Då Aina Moldskred Krakset bestemte seg for å satse på besøksgard var ein del rundt henne skeptiske til prosjektet.

– I ettertid har vi fått vite at mange flira av oss då vi bestemte oss for å lage besøksgard. At eg ville drive med «dyr og ungar og sånn».

No har pipa fått ein annan lyd.

– Landbrukssjefen og folk i kommunen og i lokalsamfunnet i Vanylven seier dei synest det er utruleg kjekt at det har tatt sånn av, seier ho.

Bilstraum

Ein heilt vanleg måndag i slutten av juli er Krakset travelt opptatt med å gjere seg klar til straumen av besøkjande til gard og bygd.

– Berre kom no du, men eg har ikkje tid til å prate før vi opnar, seier ho til journalisten.

Besøksgarden veks til ei bedrift med rundt 12 tilsette på sommarstid. Så fort det opnar er det ein jamn straum av bilar frå dei to ferjeleia.

25 bilar. 40 bilar. 60 bilar.

– I helga (25. og 26. juli journ. anm) hadde vi fleire besøkjande enn vi nokon gong har hatt, fortel Krakset.

– Om eg skal anslå kor mange vi har i dag, så kan det vere rundt 500. Og det er ein ganske roleg måndag i sommar, seier ho.

Bedrifter legg ned

Folketalet i Vanylven har gått jamt og trutt ned sidan Hakallestranda skifta frå Sande til Vanylven kommune i 2002. Frå 3899 tilbake i 2002 til 3258 innbyggjarar 1. januar 2015.

– Når store hjørnesteinsbedrifter som Ulstein og Kleven legg ned aktiviteten i kommunen går det ut over både folketal og aktivitet, seier ordførar i Vanylven sidan 2003, Jan Helgøy (KrF).

Ulstein verft la ned avdelinga si i Vanylven så seint som i vinter. 28 arbeidsplassar forsvann til Ulstein, der dei tilsette fekk tilbod om å jobbe vidare. Fleire pendlar no dagleg til nabobyen.

Før kommunebytet i 2002 hadde folketalet gått ned kvart år sidan 1991.

– Vi er jo ei randkommune og blant dei på Sunnmøre som Statistisk sentralbyrå har gitt dei dårlegaste prognosane for, seier Helgøy.

I år ser det derimot lysare ut enn på lenge. Fleire unge blir verande, mens flyktningar busettast og arbeidsinnvandrarar slår seg ned.

– Det er godt å gjere SSB til skamme.

Ordførar Jan Helgøy (Krf), Vanylven kommune

– Hittil i 2015 har vi hatt ein vekst i folketalet på 25 personar, seier Helgøy.

Lokomotiv

Hakallestranda er ei av bygdene som har halde på folketalet, og kor det er fleire unge som byggjer nye hus eller renoverer gamle.

– Kor viktig har Hakallegarden vore?

– Det er jo lokomotivet her ute. Det må jo seiast. Bygda får både stor merksemd og mykje folk som kjem til oss på besøk, fortel styremedlem Per Halsebakke i Hakallestranda Utvikling.

I juni opna HakalleStrandhus. Eit topp moderne selskapslokale nede i fjøresteinane.

– Det har kosta rundt 3,5 millionar kroner, seier Halsebakke.
Mykje av dette er dugnadstimar gjort av bygdefolket. Dette er rekna inn i summen med 200 kroner per arbeidstime, ifølgje Halsebakke.

Om sommaren skal det driftast som kafé av Hakallegarden. Om vinteren skal det vere selskapslokale og ha arrangement for å få fleire inntekter til nye utviklingsprosjekt ute i bygda.

– I sommar set vi opp lys langs den nye gangvegen frå småbåthamna til strandhuset. Det har kosta rundt 600.000 kroner, seier han.

– Vi har også investert i gatelys i bygda, og det prosjektet er vi nesten ferdige med, seier han.

Bygdedyret

Det manglar eitt dyr på garden, ifølgje Aina Moldskred Krakset: «Bygdedyret».

– Det kan godt vere at det eksisterer ein plass her ute, men vi har i alle fall ikkje merka noko til det. Her i bygda har vi berre fått gode tilbakemeldingar på det vi gjer.

Aina Moldskred Krakset

– For oss som driv aleine så er det utruleg viktig. Du sit jo på ein holme, og lurer på om det du driv med er bra, seier Krakset.

Med det kjem Krakset inn på nokre av utfordringane med å utvikle nye næringar og lage bedrifter i ei lita bygd. Ein kan føle seg aleine.

– Det eg har sakna aller mest har vore å ha nokon å spørje om råd. «Bør eg gjere dette, eller er det ein dårleg ide?», seier Krakset.

Lov til å prøve

Aina Moldskred Krakset og Hakalle Utvikling meiner dei har hatt ein god partnar i kommunen, men for mange eldsjeler i Bygde-Norge stoppar dei spenstige ideeane der. På idéstadiet.

– To viktige hinder for utvikling i kommunane kan vere kommunerevisjonen og journalistar. Om ei eineste skattekrone går til eit mislykka prosjekt så kastar dei seg gjerne over det med massiv kritikk, seier Lars Ueland Kobro i Telemarksforsking.

Kobro forskar på kva som skaper suksess i distriktskommunar og meiner tilliten mellom ulike aktørar i lokalsamfunnet er viktigare enn organisasjonskarteti kommunen. Ein kan ikkje skape planverk for eldsjeler, men ein kan skape ein kultur som dyrkar dei.

– For å skape utvikling må vi skape rom for å feile. Det må vere lov å støtte prosjekt som kanskje ikkje gir dei raske eller positive resultata som var venta. Det er gjennom å prøve med mot at vi ofte finn dei gode ideeane som skapar arbeidsplassar og stader kor folk har lyst til å bu, seier han.

– Vi må bort frå nullfeils-politikken i norske kommunar. Det må vere lov å feile.

Lars Ueland Kobro

Og for å skape suksess kan eldsjeler med mot og visjonar, slik som Aina Moldskred Krakset var på Hakallestranda, spele ei avgjerande rolle.

– Kommunane bør gi eldsjelene eit klapp på skuldra og heie dei fram, i staden for å latterleggjere ideane deira. Sjølvsagt finst det mange dårleg idear, men vi ser sjeldan kva idear som er gode før nokon har fått lov til å prøve dei ut.

TV-faktoren

Familiar frå Langevåg, Stryn, Ørsta og Ryfylket er alle blant dei rundt 500 gjestane til Hakallegarden denne måndagen.

Nokre har årskort. Andre er her for første gong.

– Eg er jo sjølv gardbrukar. Det er jo ikkje slik vanlege gardsbruk er, men det er ein fantastisk måte å oppleve landbruket og dyr for dei som ikkje bur på gard, seier Kari Anda Harestad.

Familien er på ferie frå Rogaland, og har lagt turen innom Hakallegarden. Dei fleste av gjestane er nok likevel frå nærare himmelstrøk.

– Vi har tatt turen frå Stryn. Det er mange av dei eg kjenner heime som tar med ungane sine hit, seier Beate Kjøde, mor til Johan.

Besøksgarden har eit ess i ermet. Tv-faktoren.

Den 3. februar gjekk startskotet for tv-serien «Marit og dyra» på barnekanalen NRK Super. Der følgjer dei unge sjåarane dottera Marit og dyra deira på Hakallegarden gjennom året.

– Det er to jenter her som gjerne vil ta bilete med deg. Er det greitt, spør Aina til Marit.

Marit er litt skeptisk.

Framfor ho er to enda yngre sunnmørsjenter.

Livet som kjendis er ikkje berre lett.

– Eg tykkjer det er kjekt med besøk av og til, men det kan bli litt for mykje, seier Marit.

Men livet på gard har gitt meirsmak.

– Eg vil også vere gardbrukar når eg blir stor!

Nye næringar

Bortfallet av hjørnesteinsbedrifter har ført til både pendling og nye næringsvegar.

Med rundt 300 innbyggjarar er Hakallestranda ei av bygdene som har heldt stand mot fråflytting.

– Hakallegarden og miljøet rundt er eit lokomotiv som vi håpar skal gi ringverknader til andre grender rundt i kommunen, seier ordførar Helgøy.

I fleire omgangar har Vanylven fått til dels store omstillings- og utviklingsmidlar. Dei var blant dei første som fekk bulyst-koordinator.

Folketalet heldt likevel fram med å gå ned.

For Helgøy er Vanylven ei historie om å tru at ting kan vere mogleg, når alle andre seier nei.

– På det gamle meieriet i Syvde har jo Hofseth skapt rundt 70 arbeidsplassar. Der produserer dei laksemiddagar til heile verda, seier Helgøy.

Potensial

I dag blir badeområdet nedom Hakallegarden utvikla med gangveg og nye lys. Per Halsebakke håper at garden sin suksess kan vere med å skape fleire positive ringverknadar.

– Vi håper at det skal gi ein spin-off-effekt. Slik at fleire skal sjå kor mykje liv det er i bygda vår, og at vi får i gang nye prosjekt, seier han.

Utviklar bygda

Nettopp det å skape gode bygder for dei som allereie bur der og tenkje annleis på kven ein skal lokke til bygdene har vore ei suksessoppskrift for Møre og Romsdal Fylkeskommune.

- Eg trur opne og aktive lokalsamfunn der folk trivst, også vil vere attraktive å flytte til, seier regional- og næringssjef i fylkeskommunen, Bergjlot Landstad.

Bergjlot Landstad, regional- og næringssjef i Møre og Romsdal fylke

Gjennom prosjekta Bulyst og Lokalsamfunnsutvikling i kommunane (LUK) støtta dei konkrete utviklingsprosjekt i lokalsamfunna, og utvikla kompetansen på mobilisering og utviklingsarbeid i kommunane.

Bulyst varte frå 2010 til 2013, mens LUK varte frå 2010 til 2014 i statleg regi.

Bulyst var ei serie prosjekt som handla om korleis det kunne bli meir attraktivt å busetje seg i distriktskommunar. Her var det sterke statlege føringar på korleis pengane skulle brukast.

LUK-prosjekta ga fylkeskommunane større fridom til å sjølv tilpasse si satsing til lokale forhold. Målet var å styrke kommunane sitt arbeid med å utvikle attraktive lokalsamfunn. Den samfunnsvitskaplege definisjonen av attraktivitet er dei faktorane som fører til økt busetjing og sysselsetting.

Totalt har fylket delt ut 20.200.000 til Bulyst-prosjekt. Frå 2012 til 2015 har fylket til no delt ut 14.490.619 til LUK-prosjekt, av dette er 3.484.369 administrasjonskostnadar frå 2012 til 2014 (ikkje tal for administrasjon i 2015 enno).

I Møre og Romsdal har det vore ei særleg satsing på integrering av tilflyttarar. Resultata ga fylket grunn til å fortsette satsinga på eigen hand etter at staten stoppa å betale.

- Erfaringa vår er at dette er så viktig for utvikling av lokalsamfunna at vi har vidareført satsinga i fylket etter at det statlege programmet blei avslutta, seier ho.

Vil gjere butikk

Hakallegarden har fått støtte frå Innovasjon Norge til å gjere i stand løa, men dei får ikkje støtte til drift. For å få det til å gå rundt må Aina og Olav jobbe ved sidan av besøksgardsdrifta.

– No som det nye strandhuset har opna, håper vi å kunne leve av garden. Vi har hatt fleire opplegg for bedrifter. Garden kan kanskje bli litt for koseleg, men vi vil satse breiare for bedriften, seier Krakset.

I byrjinga av august gjekk reiselivssjef i Destinasjon Ålesund og Sunnmøre, Geir Vik, ut i Sunnmørsposten å lova ei offensiv satsing på turisme på Søre Sunnmøre.

Satsinga er del av ein større trend. Det nyopna hotellet i Fosnavåg har i sommar bevist for seg sjølv at det går an å gjere butikk på turisme på Søre Sunnmøre.

Jaktar autensitet

For hotellet i Fosnavåg har pakkeløysingar med opplevingar i nabobygdene vore viktige for å konkurrere om turistane.

– For oss har slike samarbeid vore alfa og omega. Sommargjestane våre vil ha det som er ekte. Ikkje noko er meir ekte for turistar enn båtturar til Runde, Herøy kystgard eller Hakallegarden, seier hotelldirektør Gunther Dahler i Thon Hotell Fosnavåg.

Våren 2012 utlyste Møre og Romsdal fylkeskommune og Innovasjon Norge midlar til ei satsing dei kalla «Marknadsstyrt opplevingsproduksjon», der målet er å skape slike nettverk mellom reiselivsaktørar.

Tre prosjekt fekk til saman fire millionar kroner over tre år: «Smøla naturopplevelser», «The Happy End» i Norddal og det som no heiter «Hjørundfjord Adventures», med hovudbase på Bjørke i Ørsta.

– Reiselivet er ei næring som gir opplevingar både for dei som bur i lokalsamfunnet og dei som kjem tilreisande. Fjordane er det mest kjende reisemålet i Norge. Det spesielle med våre fjordområde i internasjonal samanheng er at det bur folk her, det er levande lokalsamfunn, seier Bergljot Landstad i Møre og Romsdal fylkeskommune.

Beinhard vilje

Aina Moldskred Krakset dreiv galleri i Ulsteinvik då ho fann kjærleiken og flytta til Olav sin gard på Hakallestranda.

Når ho først hadde bestemt seg for å skape noko eige i bygda, så sette ho alle klutar til.

– Kva kan andre bygder som slit lære?

– Hakallestranda har eit veldig positivt miljø. Ein får støtte frå resten av bygda. Både dei og kommunen er veldig opne for alt som er nytt og alt det folk vil gjere her ute, seier Krakset.

Ho anbefaler andre å følgje draumen.

– Når ein har bestemt seg for ein idé og vil starte noko eige må ein berre gå for det, seier ho.

Slik kan dei altså vere, bygdefolket og sunnmørsbygda.

Nokre får det til, nokre nektar å gi opp, men alle har tru på bygda.

Tekst: Eirik Røsvik, Terje Engås Foto: June R. Johansen, Robert Kvam og Alexander Worren.
Ansvarlig redaktør: Hanna Relling Berg. Copyright 2015 © Sunnmørsposten.