Ytring:

«Forskjell på store og små tal»

Det har i den siste tida vore mykje fokus på «store tal» i lokalpressa. Og då tenkjer eg på underskota i dei lokale verksemdene, verksemder som treng tilførsel av ny eigenkapital og på overskridingane på ulike kommunale og fylkeskommunale prosjekt som Ulstein Arena og no Nordøyvegen.

NYANSAR: – I det reviderte nasjonalbudsjettet blei det flytta på 257 millionar, om lag tredjeparten av sprekken på Nordøyvegen, skriv Einar Magne Skeide i denne kronikken. Illustrasjon av Nordøyvegen. 

Særinteresser styrer for mykje, og prosjekt vert altfor ofte sett i gang med for låge kostnadsrammer og på feil premissar

Ytring

Eg trur mange har problem med å ta innover seg og forstå alle tala, å forstå forskjellen på millionar og milliardar, og at det er stor forskjell på 100 millionar og ein milliard.

At journalistar rotar med tala gjer det ikkje lettare. Altfor ofte ser eg journalistar er for lite kritiske til tal.

Ei anna problemstilling, som mange ikkje ser ut til å sjå, er at små endringar i renta gir store årlege endringar berre tala du reknar i prosent av er store nok. Som døme vil eit lån på ein milliard gi 20 millionar i auka rentekostnader om renta aukar med to prosent, noko Norges Bank forventar vil skje i løpet av eit par år.

Store lån

Sunnmørsposten skriv blant anna i leiaren sin den 1. juni at Ulstein Group har tapt ein milliard dei siste tre åra, at Kleven Verft på nytt må styrke eigenkapitalen etter store underskot, medan Havyard har klart seg med «hederlige» 74 milliardar i minus i 2017. Det skal sjølvsagt vere 74 millionar i minus.

Og kor mykje er ein milliard, som til dømes «sprekken på Nordøyvegen» ser ut til å bli på. Det er faktisk nesten like mykje som Eiksundsambandet kosta i si tid, eller noko mindre enn den totale gjelda til til dømes Ulstein kommune.


  Og berre for ordens skuld: Nordøyvegen gir fastlandssamband til om lag 3.000 innbyggjarar. Eiksundsambandet knyt saman kommunar med om lag 30.000 innbyggjarar og kosta om lag ein tredjedel av Nordøyvegen. Alle store investeringar blir vanlegvis finansiert med lån, og dessverre ofte med ein for liten del eigenkapital. Det vart gjort i offshorenæringa for nokre år sidan. Og når inntektene, i dette tilfellet oljeprisen, ikkje heilt uventa gjekk ned, vart store lån svært vanskeleg å bere.

Dei store linjene

Mine elevar i samfunnsøkonomi strevar også med å sjå forskjellen på «små og store tal», og dei må bruke mykje tid på å reflektere over kvar det er «mest å hente» om ein til dømes «skal leike finansminister» og skal redusere utgiftene/inntektene på statsbudsjettet eller prøve seg som rådmann og vurdere storleiken på kommunale utgifter og inntekter.


Jon Aasen om Nordøyvegen:

– Nordøyvegen kan bli eit europeisk ikon

Jon Aasen (Ap) trur Nordøyvegen kan bli eit internasjonalt reiselivsikon. Men 800 millionar kroner over budsjett er meir enn fylket kan klare.

I staden for å sjå dei store linjene vert det ofte lange diskusjonar og bruk av tid på «små tal» der det eigentleg er snakk om små nyansar. I det reviderte nasjonalbudsjettet blei det flytta på 257 millionar, om lag tredjeparten av sprekken på Nordøyvegen.

For å få fram store tal kan ein også rekne på kor mykje Ulstein eller andre kommunar sine lånekostnadar aukar med kvart år framover, om vi får ein årleg auke i renta på to-tre prosent. Eller ein familie kan rekne på korleis ein tilsvarande renteauke på bustadlånet slår ut på eigen privatøkonomi.


Ny Sørsida-skole og Nordøyvegen:

«Hvorfor eie, når du kan leie?»

 

Alternativ kostnad

I pressa og blant lokale politikarar vert det sjeldan peika på, at det å prioritere eit stort offentleg prosjekt også handlar om å prioritere bort noko anna eller å utsette andre prosjekt, eller redusere tilsvarande på drift og vedlikehald på andre viktige område.

Og alle prosjekt har det vi kallar ein alternativ kostnad, det må vi ikkje gløyme. Alternativkostnaden er verdien av det beste alternativet som blir valt bort når ein har gjort eit val mellom gjensidig utelukkande alternativ. Omgrepet er sentralt i samfunnsøkonomi, der ein ofte tek utgangspunkt i at det er mangel på ressursar. Å velje noko går alltid ut over andre tiltak ein må bruke pengar på.

Samfunnsøkonomi er læra om samfunnets bruk av knappe ressursar; arbeidskraft, naturressursar, produksjonsutstyr og teknologisk kunnskap. Det er difor viktig at ein veit forskjellen på ein million og ein milliard og at det handlar om å prioritere knappe ressursar.

Mytar

Ein ser også ofte mange mindre gode innspel ifrå næringslivsleiarar og lobbyistar, der dei brukar tal slik at akkurat den næringa dei jobbar i blir framheva som den viktigaste, og at det prosjektet dei har mest nytte av må få prioritet. Særinteresser styrer for mykje, og prosjekt vert altfor ofte sett i gang med for låge kostnadsrammer og på feil premissar.


Imponert over omstilling:

Journalistveteran trur på opptur i offshore allereie neste år

Internasjonale journalistar er imponerte over omstillinga i den maritime industrien i nordvest. Enkelte trur også på snarleg comeback for offshoreskip.

Det oppstår også ein del mytar som dessverre ikkje har rot i røyndomen for å framheve sin region. Ein får ofte høyre at nokre næringar er viktigare enn andre, eller at dette må vi ta oss råd til, for det ordnar seg nok uansett, eller no skjer det mykje positivt og viser til at det har gått bra før.

Eldre befolkning

Perspektivmeldinga peikar på at om 20–30 år må Norge redusere utgiftene eller auke skattane med mange milliardar for å gå i balanse. Rundt år 2030 må ein kutte om lag fem-seks milliardar kroner i utgifter per år, berre for å dekke dei veksande utgiftene til pensjon og helsesektoren, som kjem av at befolkninga vert eldre.

Vi må i større grad oppfordre både politikarar og journalistar til å peike på dei store samfunnsøkonomiske samanhengane, ikkje berre tenke lokalt eller på kva som gir kortsiktig politisk gevinst. Politiske avgjerder må i større grad ta omsyn til samfunnsøkonomisk nytte. Ein må syte for at det i den 13-årige skulen ikkje vert nedprioritert å lære om privatøkonomi og økonomi generelt. Vi kan i alle fall starte der.

Einar Magne Skeide
Ulsteinvik

Har du noe på hjertet? Send innlegget ditt til debatt@smp.no.